Çekingen Kişilik Bozukluğu
Çekingen Kişilik Bozukluğu, bireyin sosyal ketlenme, yetersizlik duyguları ve olumsuz değerlendirilme korkusu ile karakterize, yaygın ve süreğen bir kişilik bozukluğudur. Bu örüntü erken yetişkinlik döneminde başlar, farklı bağlamlarda ortaya çıkar ve bireyin sosyal, mesleki ve kişilerarası işlevselliğinde belirgin kısıtlılığa yol açar.
Tanı ve sınıflama, DSM-5 tanı ölçütleri esas alınarak yapılır.
Tanı Ölçütleri
Aşağıdakilerden dördü (ya da daha çoğu) ile belirli, erken erişkinlikte başlayan ve değişik bağlamlarda ortaya çıkan, toplum içinde çekingenlik, yetersizlik duyguları ve olumsuz değerlendirilmeye aşırı duyarlılık ile giden bir yaygın örüntü:
- Eleştirilme, onaylanmama ya da dışlanma korkuları yüzünden, kişisel ilişki kurmayı gerektiren işle ilgili etkinliklerden kaçınır.
- Seveceklerini kesin olarak bilmedikçe insanlarla ilişkiye girmek istemez.
- Utandırılacağı ya da alay edileceği korkusu yüzünden yakın ilişkilerde tutuk davranır.
- Toplumsal durumlarda, eleştirilme ya da dışlanma düşünceleriyle uğraşıp durur.
- Yetersizlik duyguları yüzünden yeni kişilerle bir arada bulunduğu ortamlarda çekingen davranır.
- Kendisini toplumsal yönden beceriksiz, kişisel açıdan çekiciliği olmayan biri olarak ya da başkalarından aşağı görür.
- Utandırıcı olabileceği düşüncesiyle, kişisel birtakım girişimlerde bulunmayı göze alma ya da herhangi bir yeni etkinlikte bulunma konusunda genellikle isteksiz davranır.
Klinik Özellikler
Çekingen Kişilik Bozukluğu olan bireylerde:
- Yoğun sosyal kaygı
- Eleştiriye karşı aşırı duyarlılık
- Değersizlik ve yetersizlik duyguları
- İlişkilerde geri planda kalma
- Kabul görme isteği ile reddedilme korkusu arasında kalma
sıklıkla gözlenir.
Kişilerarası İlişkiler ve İşlevsellik
Çekingen Kişilik Bozukluğu olan bireyler, kişilerarası ilişkilerde temkinli ve mesafelidir. İlişkilere başlama konusunda isteksiz görünseler de, bu durum genellikle isteksizlikten değil, yoğun kaygıdan kaynaklanır.
İş ortamlarında potansiyellerinin altında performans gösterebilirler. Eleştiri, değerlendirme ya da geri bildirim içeren durumlar, kaçınma davranışlarını artırabilir. Yeni sorumluluklar veya terfi fırsatları, başarısızlık ve olumsuz değerlendirilme korkusu nedeniyle reddedilebilir.
Seyir ve Klinik Gidiş
Çekingen Kişilik Bozukluğu genellikle erken yetişkinlik döneminde belirginleşir. Seyri çoğunlukla kroniktir. Zaman içinde sosyal kaçınma davranışları yerleşik hale gelebilir ve bireyin yaşam alanı giderek daralabilir.
Stresli yaşam olayları, sosyal beklentilerin arttığı dönemler ve kişilerarası çatışmalar belirtilerin şiddetlenmesine yol açabilir.
Klinik Değerlendirme
Tanı, yalnızca mevcut belirtilere değil; bireyin uzun süreli kişilerarası ilişki örüntülerine, benlik algısına ve sosyal işlevselliğine dayanarak konur. Klinik değerlendirmede:
- Ayrıntılı psikiyatrik görüşme
- Sosyal kaçınmanın sürekliliğinin değerlendirilmesi
DSM-5’e göre tanı, zaman içinde tutarlılık gösteren örüntüler temelinde konur.
Tedaviye Genel Yaklaşım
Çekingen Kişilik Bozukluğunun tedavisinde:
- Psikoterapi temel tedavi yöntemidir
- Tedavi süreci genellikle yavaş ilerler
- Terapötik ilişki, güven ve kabul duygusu üzerine kurulmalıdır
- İlaç tedavisi, kişilik bozukluğunu değil; eşlik eden anksiyete veya depresif belirtileri hedefler
Tedavide amaç; kişilik yapısını değiştirmek değil, kaçınma davranışlarını azaltmak, benlik algısını güçlendirmek ve sosyal işlevselliği artırmaktır.
Sonuç
Çekingen (Avoidant) Kişilik Bozukluğu, sosyal ketlenme, yetersizlik duyguları ve reddedilme korkusu ile seyreden, erken başlayan ve süreklilik gösteren bir kişilik bozukluğudur. DSM-5 tanı ölçütlerine uygun, kapsamlı ve yapılandırılmış bir değerlendirme; doğru tanı ve etkili tedavi planının temelini oluşturur.